NL
Offerte aanvragen

Begrijpen · subductie

Waarom Indonesië zoveel vulkanen heeft

Meer dan 120 actieve vulkanen, de twee grootste uitbarstingen van de laatste twee eeuwen en de grootste uitbarsting van de laatste honderdduizend jaar. Indonesië dankt het allemaal aan één ding: een oceanische plaat die onder Azië duikt.

Een plaat die duikt

Ten zuiden van Sumatra, Java en de Kleine Soenda-eilanden zakt de bodem van de Indische Oceaan weg in een trog van meer dan 7.000 m diep: de Soendatrog. Daar duikt de Indo-Australische plaat, die Australië en de Indische Oceaan draagt, onder de Euraziatische plaat, met ongeveer 6 tot 7 cm per jaar, zo snel als je nagels groeien. Die beweging heet subductie.

Bij het wegzakken neemt de oceanische plaat water mee, opgeslagen in sedimenten en mineralen. Op ongeveer 100 km diepte drijven hitte en druk dat water eruit, en het stijgt op in de mantel erboven. Water verlaagt het smeltpunt van gesteente: de mantel smelt gedeeltelijk en vormt magma.

Lichter dan het omringende gesteente stijgt dat magma op, verzamelt zich in kamers onder de korst, verandert en breekt ten slotte door het oppervlak. Dat gebeurt altijd op ongeveer dezelfde afstand van de trog, vandaar een rij vulkanen evenwijdig eraan: de Soenda-boog, die meer dan 3.000 km lang is, van het noorden van Sumatra tot ten oosten van Flores. Op die boog liggen de Kerinci, de Krakatau, de Merapi, de Semeru, de Bromo, de Ijen, de Agung, de Rinjani en de Tambora.

De Anak Krakatau in uitbarsting, een maand voor de tsunami van 2018
De Anak Krakatau in uitbarsting, een maand voor de tsunami van 2018 Foto: Adhari Arief, CC BY-SA 4.0

Explosieve magma's

Het magma van subductiezones verschilt sterk van dat van Hawaï of IJsland. Het is rijk aan silica, dus stroperig, en rijk aan gas, vooral waterdamp, precies het water waaruit het ontstond.

Als dat magma opstijgt, zetten de gassen uit, zoals in een fles frisdrank die je opent. Maar de stroperigheid laat ze niet ontsnappen. De druk loopt op tot het magma plots uiteenspat: dat is de explosieve uitbarsting. Daarom zijn de Indonesische vulkanen „grijze vulkanen”, die vooral as, blokken en gloedwolken produceren, in plaats van „rode vulkanen” met vloeibare lavastromen.

Wat subductievulkanen voortbrengen

Stratovulkanen

Lagen as, slakken en stroperige lava stapelen zich op tot steile kegels: de stratovulkanen. De Semeru, de Merapi, de Agung, de Inerie en de Raung zijn perfecte voorbeelden.

Lavakoepels

Als het magma te stroperig is om te vloeien, stapelt het zich op de top op tot een koepel, die langzaam groeit. De Merapi is de best bestudeerde koepelvulkaan ter wereld; ook de Semeru en de Kelud hebben koepels gevormd.

Gloedwolken

Als een koepel instort of een uitbarstingszuil terugvalt, ontstaat een mengsel van hete gassen, as en blokken dat met meer dan 100 km/u en honderden graden de hellingen afraast. Dat zijn gloedwolken (awan panas in het Indonesisch, „hete wolken”). Ze doodden op de Merapi in 1930, 1994 en 2010, en op de Semeru in 2021.

Aspluimen

Explosies werpen as kilometers hoog. Ze valt neer op steden en gewassen en legt het luchtverkeer plat: de Agung in 2017, de Raung in 2015 en de Sangeang Api in 2014 sloten de luchthavens van Bali of Darwin.

Lahars

In het regenseizoen zet het water de as op de hellingen in beweging en vormt het lahars, modderstromen met de consistentie van verse beton die door de rivieren razen. Ze kunnen maanden of jaren na een uitbarsting toeslaan. Het woord lahar is trouwens Javaans.

Caldera's

Als een magmakamer bij een heel grote uitbarsting plots leegloopt, stort de vulkaan in de holte en vormt hij een caldera. Zo ontstonden de Tengger (Bromo), de Ijen, de Samalas (Rinjani), de Krakatau en de Tambora. De grootste van Indonesië is die van de Toba op Sumatra, 100 km lang.

Hydrothermale activiteit

Door magma verwarmd grondwater voedt fumarolen, solfataren, zure meren (Kawah Ijen), freatische explosies (Bromo, Dieng, Papandayan) en giftige gasbronnen (Dieng). Het is ook een rijkdom: Indonesië is een van 's werelds grootste producenten van geothermische stroom.

Gloedwolken op de Merapi, november 2010
Gloedwolken op de Merapi, november 2010 Foto: Terre des Volcans

De grote Indonesische uitbarstingen

UitbarstingDatumExplosiviteitsindexWat overblijft
Toba (Sumatra)ongeveer 74.000 jaar geleden8Het Tobameer, 100 × 30 km, de grootste uitbarsting van de laatste 100.000 jaar
Samalas (Lombok)12577De caldera van de Rinjani en het meer Segara Anak
Tambora (Sumbawa)18157Een caldera van 6 km; het „jaar zonder zomer” van 1816
Krakatau (Straat Soenda)18836De onderzeese caldera, Anak Krakatau
Agung (Bali)19635Een meetbare wereldwijde afkoeling
Merapi (Midden-Java)20104De sterkste uitbarsting van de Merapi sinds 1872

De vulkanische explosiviteitsindex (VEI) loopt van 0 tot 8; elke stap staat voor ongeveer tien keer meer materiaal.

De caldera van de Tambora, 6 km breed
De caldera van de Tambora, 6 km breed Foto: Tisquesusa, CC BY 4.0

Hoe Indonesië zijn vulkanen bewaakt

De PVMBG (Centrum voor Vulkanologie en Beperking van Geologische Risico's), onderdeel van het Geologisch Agentschap, bewaakt de actieve vulkanen van het land vanuit meer dan zeventig observatoria. Seismografen, hellingmeters, gps, camera's, gasmetingen en satellietbeelden voeden rapporten die meerdere keren per dag op het portaal MAGMA Indonesia verschijnen.

Elke vulkaan heeft een alarmniveau:

NiveauNaamBetekenis
INormalAchtergrondactiviteit
IIWaspada (waakzaamheid)Verhoogde activiteit; verboden zone rond de krater
IIISiaga (alarm)Uitbarsting mogelijk of bezig; ruimere verboden zone
IVAwas (gevaar)Gevaarlijke uitbarsting bezig of op handen; evacuaties

De actuele stand van alle vulkanen die wij organiseren staat op onze pagina Status van de vulkanen.

Veelgestelde vragen

Hoeveel actieve vulkanen heeft Indonesië?

Ongeveer 127 vulkanen gelden als actief, en de PVMBG bewaakt er bijna 70 voortdurend. Het is het land met de meeste actieve vulkanen ter wereld.

Waarom heeft Java zoveel vulkanen?

Omdat het precies boven de zone ligt waar de Indo-Australische plaat onder Eurazië 100 km diepte bereikt. De vulkanen van Java liggen over het hele eiland op een rij, zo'n 200 tot 300 km ten noorden van de trog.

Horen de Indonesische vulkanen bij de Ring van Vuur?

Ja. De Soenda-boog is een van de actiefste delen van de Pacifische Ring van Vuur, die de Stille Oceaan omringt met vulkanen en aardbevingen die met subductie samenhangen.

Veroorzaakt subductie ook aardbevingen?

Ja. De wrijving tussen de twee platen veroorzaakt de grote aardbevingen en tsunami's van de regio, zoals de aardbeving van Sumatra in december 2004.

Bronnen

Artikel bijgewerkt op 16 november 2026

In plaats daarvan, op Oost-Java

Rondreis · 4 dagen / 3 nachten

Semeru – Bromo – Kawah Ijen

De grote oversteek van Oost-Java: drie actieve vulkanen in vier dagen, van Malang tot voor de poorten van Bali.

●●●●● Zwaar

vanaf 5.500.000 IDR ≈ 275 €

Beklimming · 2 dagen / 1 nachten

Raung via het noorden in 2 dagen

De grootste caldera van Java, zonder touw: een lange klim, één kamp, een duizelingwekkende kraterrand.

●●●●● Sportief

vanaf 2.700.000 IDR ≈ 135 €

← Alle vulkanen in de gids